Co to jest wychowanie cz. 12

W ten sposób działają ważne przewroty polityczne, wychowując znakomitych ludzi. Francja nigdy nie miała tylu dzielnych ludzi jak w czasie rewolucji, nasz Rejtan i Kościuszko powstali w chwili utraty samodzielności politycznej, najwięksi mężowie amerykańscy żyli w czasie wojny o niepodległość. Zwykle takie meteory zjawiają się po epoce odrętwienia i zastoju.

Z tym wszystkim i takie wychowanie, ponieważ jest dorywcze i sporadyczne, a tym samem przypadkowe, nie ma wielkiego znaczenia. Przynajmniej nie można nikomu radzić, aby czekał na taki wpływ wychowawczy, bo nim słońce zejdzie, rosa oczy wyje.

Pozostaje więc tylko trzecie wychowanie jako najpewniejsze i najniezawodniejsze, tj. wychowanie za pośrednictwem innych ludzi. Może ono być równie statecznym jak wychowanie przez naturę, jeżeli ciągłość działania wywołuje sztuką, z drugiej strony może, choć w mniejszych rozmiarach, wyzyskiwać okoliczności, albo je sprowadzać. Tak więc łączy zalety pierwszego i drugiego wpływu wychowawczego.

Za to wychowanie za pośrednictwem ludzi wolnym jest od wad wychowania za pomocą natury i okoliczności; może bowiem dowolnie rozszerzać zakres wychowania i w nim zaprowadzić równowagę, ta zaś daje najpewniejsze wyniki. Z tego, co powiedziano, wynika, że człowieka wychowuje drugi człowiek.