Co to jest wychowanie cz. 15

Świadomość tak dalece przy działaniu wychowawczym jest potrzebną, że wszystkie inne nieświadome ludzkie czynniki wychowania przy zastanawianiu się nad pojęciem wychowania nie wchodzą wcale w rachubę.

A jest ich niemało:

Przeważna ilość wychowanków ma rodziców, rodzeństwo, krewnych, rówieśników, towarzyszów zabawy, którzy także wpływają na ich wychowanie. W niejednym domu nawet bodaj czy służba nie większy wpływ wywiera na dziecko, niż rodzice. Są to nieświadome czynniki wychowania jednakże nieraz tak ważne, że równoważą, albo nawet przewyższają działalność świadomego wychowania Ich działanie bowiem jest ciągłe, bezpośrednie, znajdujące łatwiejszy przystęp do dziecka. Wobec nich właściwe wychowanie jest często bezsilne.

Może ono działać w jednym lub drugim razie ostrzegająco albo naprawiać jaką zdrożność, może nawet nad tymi czynnikami rozciągnąć jakiś dozór, ale nie może się spodziewać niechybnego skutku swego postępowania. Bo z natury rzeczy wynika, że dziecko stojąc pod wpływem tych czynników, zamyka serce przed właściwym wychowawcą i maskuje wpływ postronny.

Jeżeli więc odliczymy nieświadome czynniki wychowania, zostaje jako podmiot wychowawczy człowiek dorosły świadomie wykonujący pracę wychowawczą. Jednakże i to pojęcie wymaga bliższego określenia.